RSS
Tampilkan postingan dengan label sastra. Tampilkan semua postingan
Tampilkan postingan dengan label sastra. Tampilkan semua postingan

Laire Ken Angrok


Mangkana caritane Ken Angrok.
Duk nalikane didadekake manungsa ana sawijining nom-noman anake randha ing desa Jiput . Uripe sarwa kekurangan. Sanajan mangkono, dheweke  ora gelem nyambut gawe , sing dilakoni  saben dina  mung ngabotohan, samubarang penggaweyan ala  dilakoni. Maling, main, minum  madat madon dilakoni. Yen  entek dhuwite banjur nyolong barang duweke  tanggane .  Adoh saka panggawe becik . Adoh saka bebener. Wis pedhot karo apa sing dikersakake hyang Sukma. Saben dina sing dilakoni mung gawe rerusuh,   pegaweane nyenyolong, apus-apus marang tangga teparone.  Mula tangga teparone akeh sing ora seneng, suwe – suwe  dheweke ora krasan urip  ing desa Jiput. Dheweke banjur lunga saka desane , ngungsi menyang desa Bulalak.
Nalika samana tetuwaning  wong Bulalak  yaiku mpu Tapawangkeng lagi ngedegake  gapura . Gapura gedhe minangka lawang mlebu menyang asramane.   Ing sawijing wengi mpu Tapawangkeng ngimpi manawa gapura mau  kudu disajeni. Kang kanggo sesajen awujud  wedhus bang.
Mpu Tapawangkeng banget susahe mikirake sesajen kang dijaluk dening sing mbaureksa desa kono. Wedhus bang dudu sabaene wedhus, nanging wedhus kang arupa manungsa.
Ing satengahe putheking pikire ana nom-noman anake randha saka Jiput mau kandha marang mpu Tapawangkeng yen dheweke sanggup  minangka banten pangawene gapura, minangka panebusing dosane. Dheweke kepingin ngowahi kalakuwan ala sing saben dina dilakoni. Dheweke nduweni angen-angen-angen mbesuk yen mati bisa mulih menyang  kahyangangane bathara Wisnu lan bisa tumimbal lair dadi manungsa kang luwih sampurna.  Iku kang  arep dilakoni. 
Temenan , apa sing dikarepake mau dipangestoni dening mpu Tapawangkeng. Sawise dheweke mati kang minangka bantene mpu Tapawangkeng , sukmane mabur menyang Kahyangane bathara Wisnu. Mulya ing pintung mandhala.  Karasa, cidra apa kang dilakoni mau, dheweke nitis (tumimbal lair ) ing wetaning gunung  Kawi. 
Nalika samana bhatara Brahma lagi mider jagat milang-miling golek manungsa kang bisa dadi marganing peputra ing alam donya.
Ana penganten anyar. Sing lanang jenenge Gajahpara dene sing wadon jenenge Ken Endok. Panguripane saka tetanen. Sadina-dinane  Gajahpara nyambut gawe ana ing tegal., macul mluku nggaru sawahe. Ora mulih-mulih saka sawah yen durung ngarepake srengenge angslup .
Ing  sawijining dina Ken Endok ngirim sega kanggo sarapane kaki Gajahpara lan minangka pangan ing mengko awan. Arane sawah anggone ngirim sega ken Endok yaiku ing Ayuga, dene desane Ken Endok dhewe ana ing Pangkur.
Bathara Brahma tumurun menyang  bumi, Ken Endok banjur sinanggama dening bathara Brahma.  Anggone sanggama ana ing Tegal lalateng. Sawise asanggama bathara Brahma mekas : “Aja sira asanggama kalawan lakinira. Jalaran yen nganti sira sanggama kalayan lakinira bakal mati lakinira. Putraningsun bakal kacampuran wiji saka lakinira. Putraningsun mengko jenengana Ken Angrok. Putraningsun mengko kang bakal muter bumi Jawa.”  Ora suwe bathara Brahma banjur ilang. Ken Endok nutugake laku menyang tegalan.
Sawise ketemu karo bojone Ken Endok banjur kandha : “Kakang Gajahpara, kawruhana , aku mentas wae sinanggama dening dewa kang ora katon ing Tegal lalateng. Welinge marang aku, aja turu kalawan bojomu maneh. Bojomu bakal mati yen meksa turu kalawan sira. Jalaran campur marang putrane.”
Gajahpara banjur mulih. Tekan ing omah Ken Endok banjur diajak turu arep sinanggama maneh. Nanging Ken Endok ora gelem nuruti karepe Gajahpara.  Ken Endok kandha: “Kakang Gajahpara, wis putus samene wae anggonku omah-omah kalawan  kowe. Aku wedi marang welinge dewa. Jalaran ora kena kumpul karo kowe.”
Celathune Gajahpara: “Nini, kowe iki kena apa. Apa kowe sawijining wong wadon palanyahan ora  gelem kumpul karo bojomu ? Aku uga ora kabotan yen pegatan karo kowe jalaran kowe isih seneng ambebarang. Donya kang saka kowe bali menyang kowe, dene kang saka aku bali marang aku maneh.”
Sawise mangkono, Ken Endok bali menyang Pangkur ing lor kali dene Gajahpara bali menyang Campara ing kidul kali. Durung ganep sepasar anggone pegatan, Gajahpara mati.
Wong-wong padha alok: “Mendah panase bocah kang jero weteng iku. Durung suwe pegatane wong tuwane lanang lan wadon, saiki wong tuwane lanang mati.”
Wekasan wis genep leking bocah, lair lanang. Bayi lanang mau diselehake ing pabajangan dening Ken Endok.
Ing sawijining wengi, ana maling aran Lembong lagi kesasar ing pabajangan, weruh ana soroting lampu kang padhang banget.  Lembong banjur marani prenahe sorot padhang mau. Krungu  ana bocah nangis. Ki Lembong kaget, pranyata kang nyorot padhang mau yaiku bocah bayi kang  lagi nangis iku. Bayi mau banjur dijupuk, diemban,  banjur digawa mulih menyang omahe. Diaku anak dening  Ki Lembong.
Liya dina, Ken Endok krungu yen Ki Lembong ngaku duwe anak. Marang kancane Ki Lembong kang aweh kabar mau, jarene  bayi mau anggone nemu ing pabajangan . Bayi kang mencorong ing tengah wengi.
Ken Endok nuli mara menyang omahe Ki Lembong. Sawise ketemu, pranyata bayi mau temen-temen anake. Celathune Ken Endok marang Lembong: “Yen kowe ora weruh sapa satemene bayi iku, bayi iku anakku.  Yen kowe kepingin weruh kepriye  kawitane, aku sinanggama dening bathara Brahma. Mula aja kosiya-siya bocah iki, mulyakna  bocah iku, paribasane mbok loro bapa siji kanggone bocah iku.”
Kaki Lembong karo bojone, sangsaya banget tresnane marang bocah iku. Menyang endi wae tansah digawa, ora bisa pisah karo Ki Lembong.
Sangsaya suwe, Ken Angrok sangsaya gedhe. Wayahe bocah bisa angon, Ken Angrok manggon  urip bali menyang ing Pangkur.
Entek omah lan pomahane Ken Endok lan Ki Lembong ditotohake dening Ken Angrok.
Wekasane Ken Angrok angon ing papan pangonan ing Lebak, angon kebo sepasang. Ora antara suwe kebo sing dingon mau ilang. Kebo sapasang mau nduweni pengaji 8000 kepeng. Jalaran kelangan kebo saben dina Ken Endok lan Ki Lembong tansah nyrengeni  Ken Angrok: “ Lah kaki Angrok, aku dak nunggu pisan, nanging kowe aja lunga, aku nunggu kowe pisan ing papan pangonan ing Lebak.”
Wekasane Ken Angrok lunga , bapake lan mboke lelorone kari ing Camparan lan ing Pangkur. Tumuli Ken Angrok oncat saka Pangkur ngungsi menyang  Kapundhungan. Ing kono ora ana wong welas marang dheweke. 
Ana sawi jining botoh saji saka Karuman, jenenge Bango Samparan. Dheweke kalah anggone ngabotohan. Nanging dheweke ora gelem mbayar, amarga dhuwite wis entek. Bango Samparan bingung. Dheweke oncat nglungani anggone ngabotohan arep golek dhuwit kanggone nyaur utange. Sing dituju Rabutjalu kepingin nenepi ana ing kono. Sawise nenepi ing Rabutjalu dheweke krungu ana swara saka langit: “He Bango samparan, ana putraningsun kang bakal nglunasi utangira. Arane Ken Angrok. Golekana.  Mula saiki enggal balia menyang ing Karuman! ”
Sanalika iku uga Bango Samparan bali menyang Karuman. Anggone mlaku sawengi natas ora leren- leren.  Ora direwes petenging wengi lan rumpiling dalan. Dhewek ora bakal gelem leren yen durung teka ing Karuman lan durung ketemu karo Ken Angrok.   
Bener, t eka  ing Karuman dheweke ketemu karo sawijining bocah. Bareng ditakoni, ngaku yen jenenge Ken Angrok. Ken Angrok banjur digawa mulih menyang omahe diaku anak dening Ki Bango Samparan.
Esuke Ken Angrok diajak lunga ngabotohan dening Ki Bango Samparan. Dheweke ketemu karo wong kang biyasane diajak ngabotohan. Banjur ditantang, diajak ngabotohan maneh .
Gelising crita, ing dina iku Ki Bango Samparan menang anggone  ngabotohan. Pulih kalahe Ki Bango Samparan lan bisa nyauri utang-utange kang wus kawuri.
Temen wangsiting dewa, Ki  Bango Samparan nuli mulih, Ken Angrok diajak bali mulih menyang omahe.

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

Tembung garba

KINANTHI

Dadia lakunireku,
cegah dhahar lawan guling,
lan aja sok sukan-sukan,
anganggoa sawatawis,
ala watake wong suka,
nyuda prayitnaning batin.

Yen wis tinitah wong agung,
aja sira nggunggung dhiri,
aja leket lan wong ala,
kang ala lakunireki,
nora wurung ngajak-ajak,
satemah anenulari.

(Wulangreh, PB IV)

Ing tembang Kinanthi ing dhuwur iku ana tembung “lakunireku” lan tembung “lakunireki”. Satemene tembung lakunireku kedadean saka tembung laku + panambang ira + tembung iku. Tembung-tembung mau didadekake satembung, perlune kanggo nyocokake guru wilangane tembang. Yen saupama ora dibuwang wandane , bakal kaluwihan sawanda. Samono uga tembung lakunireki.
Tembung-tembung sing kaya mangkono iku diarani tembung garba utawa tembung sandi.

Tembunggarba ana telung warna yaiku :
1. Tembung garba sutrawam : yaiku tembung garba sing oleh aksara w. Tuladha: :
malbweng = malebu + ing
munggweng = munggu + ing (tg. manggon ing)
2. Tembung garba sutraye : yaiku tembung garba sing oleh aksara y (ya). Tuladhane :
sedyarsa = sedya + arsa (tg. tujuane, karepe)
sugyarta = sugih + arta. (tg. sugih dhuwit )
3. Tembung garba warga ha: yaiku tembung garba sing ora kalebu ing lelorone iku. Tuladha:
narenda = nara + endra. (tg. wong sing pangwasane kaya bathara endra, ratu)
narpendah = narpa + endah (tg. ratu sing ayu )

Tuladha liyane :

aneng = ana + ing
araneki = arane + iki
dupyarsa = dupi + arsa.
jalwestri = jalu + estri
jiwangga = jiwa + angga
kajuwareng = kajuwara + ing
kalokeng rat = kaloka + ing rat
karyenak = karya + enak
kawindra = kawi + indra
lagyantuk = lagi + antuk
lebdeng = lebda + ing
legaweng = legawa + ing
lumakweng = lumaku + ing
maharaja = maha + raja
maharsi = maha + resi
mahmeru = maha + meru
martotama = marta + utama
murweng = murwa + ing
nayakeng = nayaka + ing
pranaweng = pranawa + ing
prapteng = prapta + ing
prawireng = prawira + ing
prawirotama = prawira + utama
sangsayarda = sangsaya + arda
sarotama = sara + utama
sarwendah = sarwa + endah
sireku = sira +iku
sitinggil = siti + inggil.
sukeng = suka + ing
surendra = sura + indra
waspadeng = waspada + ing
wirotama = wira + utama
yeku = ya + iku.

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

Tokoh Punokawan, Tokoh Wayang Cerita Ramayana dan Tokoh Wayang Mahabarata Versi Jawa

A) Tokoh Punokawan



  1. Semar adalah bapak dari Petruk dan Gareng.
  2. Gareng adalah Gareng lazim disebut sebagai anaknya Semar dan memiliki mata juling, hidung bulat, bundar, tak berleher, perut gendut, kaki pincang, tangannya bengkok.
  3. Petruk adalah adik dari Nala Semar Gareng. Memiliki pusaka Klithing (lonceng) wasiat. Memiliki sifat setia, suka prihatin, rajin, humoris, tangkas, dan bijaksana.
  4. Bagong adalah terjadi dari bayangan dari Sang Hyang Ismaya atas sabda Sang Hyang Tunggal, ayahnya. Ia mempunyai tabiat: layak lagu katanya anak-anak, lucu, suara besar dan agak serak, kata-katanya menjengkelkan, tetapi selalu tepat.

B) Tokoh Wayang Cerita Ramayana



  1. Sri Rama, berasal dari Kerajaan Ayodya, putra dari Prabu Dasarata dan Dewi Raghu. Pada masa kecil dan remaja di didik tentang keutamaan dan kesaktian oleh Begawan Wasistha. Sri Rama beristerikan Dewi Sinta.
  2. Dewi Sinta, putri Prabu Janaka, raja Negara Mantili. Dewi Sinta diyakini sebagai titisan Bathari Widowati, istri Bathara Wisnu. Selain sangat cantik, sopan santun dan suci ucapan, pikiran, dan hatinya.
  3. Lesmana atau disebut juga Laksamanawidagda merupakan putra Prabu Dasarata, raja Negara Ayodya dengan permaisuri kedua Dewi Sumitra. Mempunyai watak halus, setia dan tak kenal takut.
  4. Anoman. Wujudnya kera putih, putra Bathara Guru dengan Dewi Anjani, ia berwatak: pemberani, sopan santun, tahu harga diri, setia, rendah hati, kuat, dan tabah.
  5. Danaraja. Waktu mudanya bernama Wisrawana, di kenal pula gelarnya, Prabu Danaspati dan Prabu Bisawarna. Ia adalah putra tunggal Resi Wisura, raja Negara Lokapala dengan permaisuri Dewi Lokawati.
  6. Wisrawa. Putra Resi Supadma dari pertapaan GriJembatan, masih keturunan Bathara Sambodana, putra Bathara Sambu, Resi Wisrawa sangat sakti dan termashur dalam ilmu Kasidanan.
  7. Sukesi. Putri sulung Prabu Sumali, raja Negara Alengka dengan permaisuri Dewi Desidara, ia mempunyai watak sangat bersahaja, jujur, setia, dan kuat dalam pendirian.
  8. Dasamuka atau Rahwana merupakan putra Resi Wiswara dengan Dewi Sukesi, Putri Sumali. Ia berwatak angkara murka, ingin menangnya sendiri, penganiaya, dan pengkhianat.
  9. Kumbakarna. Arya Kumbakarna merupakan putra kedua Resi Wisnuwara dengan Dewi Sukesi, putri Prabu Sumali. Ia berwatak jujur, berani karena benar dan bersifat satria.
  10. Sarpakenaka. Putri ketiga dari Resi Wiswara dengan Dewi Sukesi, putri Sumali. Berwatak: cengkak, ganas, bengis, angkara murka, dan serakah.
  11. Sumali, putra Prabu Suksara, raja raksasa Negara Alengka dengan permaisuri Dewi Subakti. Ia memerintahkan Negara dengan arif bijaksana, adil, dan jujur.
  12. Prahasta, putra Prabu Sumali dengan Dewi Desidara. Berwatak: jujur, setia, dan penuh pengabdian.
  13. Jambumangli. Ditya Jambumangli adalah putra Ditya Maliawan, adik Prabu Sumali. Bertubuh agak pendek menurut ukuran raksasa, karena ketekunan bertapa, ia menjadi sangat sakti.
  14. Lembusura. Berwujud raksasa berkepala sapi (lembu). Karena kesaktiannya, dia diangkat menjadi patih Negara Guwa Kiskenda di bawah pemerintahan Prabu Maesasura, raksasa berkepala kerbau.
  15. Maesasura. Raja Negara Guwa Kiskenda. Berwujud  raksasa berkepala kerbau. Mempunyai patih yang bernama Lembusura, raksasa berkepala sapi.

C) Tokoh Wayang Mahabrata, versi Jawa

  1. Puntadewa adalah putra sulung Pandudewanata, raja Negara Astina dengan permaisuri Dewi Kunti. Berwatak: sabar, adil, jujur, ikhlas, percaya atas kekuasaan Tuhan, tekun dalam agamanya.
  2. Bima atau Werkudara, ia putra kedua Prabu Pandudewanata dengan Dewi Kunti. Sifat dan wataknya; gagah berani, teguh, kuat, tabah, patuh dan jujur.
  3. Arjuna, putra ketiga Pandudewanata dengan Dewi Kunti. Ia seorang satria yang gemar berkelana, bertapa dan berguru menuntut ilmu.
  4. Nakula, putra keempat Prabu Pandudewanata dengan Dewi Madrim. Berwatak jujur, setia, taat, belas kasih, dan dapat menyimpan rahasia.
  5. Sadewa, putra kelima Prabu Pandudewanata dengan Dewi Madrim. Ia kembar dengan kakaknya, Nakula. Ia berwatak jujur, setia, taat, belas kasih, dan dapat menyimpan rahasia.
  6. Karna, tokoh wayang yang otodidak, berjuang sendiri tanpa mengandalkan bantuan keluarga. Ia menjadi lambang karakter manusia yang  tahu membalas budi dan rela berkorban bagi menangnya kebenaran.
  7. Baladewa, putra Prabu Basudewa, raja Negara Mandura dengan Dewi Mahendra. Berwatak keras hati, pemarah tetapi pemaaf, dan arif bijaksana.
  8. Erawati, putrid sulung Prabu Salya, raja Negara Mandakara dengan Dewi Pujawati. Berwatak: penuh belas kasih, setia, sabar, dan wingit.
  9. Antasena. Putra Bima atau Werkudara. Badannya berkulit sisik ikan atau udang hingga kebal dengan senjata. Berwatak: jujur, bersahaja, berani membela kebenaran.
  10. Gatotkaca. Dikenal sebagai Ksatria perkasa berotot kawat, bertulang besi. Ia adalah anak Bima dengan Dewi Arimbi. Ia adalah raja muda di Pringgodani, yang rakyatnya terdiri dari bangsa raksasa.
  11. Basudewa. Putra sulung Prabu Basukunti, raja Negara Mandura dengan Dewi Dayitya. Ia pandai olah keprajuritan dan mahir memainkan senjata panah dan lembing.
  12. Danurwenda. Arya Danurwenda adalah putra Arya Anantareja, raja Negara Jangkarbumi dengan Dewi Anggi. Ia bersifat dan berwatak: jujur, pendiam, dan sangat berbakti pada yang lebih tua.
  13. Dursasana. Putra Prabu Drestarasta, raja Negara Astina dengan permaisuri Dewi Gandari. Bersifat dan berwatak: takabur, gemar bertindak sewenang-wenang, besar kepala, senang menghina orang lain.
  14. Antaboga atau Sang Hyang Antaboga adalah penguasa dasar bumi. Ia beristana di Kahyangan Saptapratala atau lapisan ke tujuh dasar bumi.
  15. Gandari. Putrid Prabu Gandara, raja Negara Gandaradesa dengan Dewi Gandini. Ia bersifat: kejam, bengis, egois, dendam, dan berkhianat.
  16. Dursasala, putra Arya Dursasana, ia berbadan besar, gajah dan bermulut lemar. Dia berwatak dan bersifat: takabur, besar kepala dan meremehkan orang lain.
  17. Durna atau Resi Drona adalah putra Resi Baratmadya dari Hargajembangan dengan Dewi Kumbini. Berwatak: tinggi hati, sombong, congkak, bengis, crewet.
  18. Brajamusti, putra kelima Prabu Arimbaka , raja raksasa Negara Pringgadani dengan Dewi Hadimba, ia bersifat mudah marah, agak bengsi, keras hati, dan ingin menangnya sendiri.
  19. Burisrawa, putra keempat Prabu Salya, raja Negara Mandaraka dengan Dewi Pujawati. Berwatak: sombong, dendam. Ia ingin menang sendiri dan suka berbuat onar.
  20. Cakil. Berwujud raksasa, dengan gigi tonggos. Ia bersifat: pemberani, tangkas, banyak tingkah dan pandai bicara. Ia berwatak kejam, serakah, dan mau menangnya sendiri.

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

Aksara Jawa-Ajisaka

Aksara Jawa Hanacaraka itu berasal dari aksara Brahmi yang asalnya dari Hindhustan. Di negeri Hindhustan tersebut terdapat bermacam-macam aksara, salah satunya yaitu aksara Pallawa yang berasal dari Indhia bagian selatan. Dinamakan aksara Pallawa karena berasal dari salah satu kerajaan yang ada di sana yaitu Kerajaan Pallawa. Aksara Pallawa itu digunakan sekitar pada abad ke-4 Masehi. Di Nusantara terdapat bukti sejarah berupa prasasti Yupa di Kutai, Kalimantan Timur, ditulis dengan menggunakan aksara Pallawa. Aksara Pallawa ini menjadi ibu dari semua aksara yang ada di Nusantara, antara lain: aksara hanacaraka , aksara Rencong (aksara Kaganga), Surat Batak, Aksara Makassar dan Aksara Baybayin (aksara di Filipina).
Konon sejarah yang berkembang di bumi Nusantara ini mengenai munculnya aksara Jawa dilatarbelakangi dari cerita pada jaman dahulu, di Pulau Majethi hidup seorang satria sakti mandraguna bernama Ajisaka. Sang Satria mempunyai dua orang punggawa, Dora dan Sembada namanya. Kedua punggawa itu sangat setia kepada pemimpinnya, sama sekali tidak pernah mengabaikan perintahnya. Pada suatu hari, Ajisaka berkeinginan pergi berkelana meninggalkan Pulau Majethi. Kepergiannya ditemani oleh punggawanya yang bernama Dora, sementara Sembada tetap tinggal di Pulau Pulo Majethi, diperintahkan menjaga pusaka andalannya. Ajisaka berpesan bahwa Sembada tidak boleh menyerahkan pusaka tersebut kepada siapapun kecuali kepada Ajisaka sendiri. Sembada menyanggupi akan melaksanakan perintahnya.
Pada masa itu di tanah Jawa terdapat negara yang terkenal makmur, tertib, aman dan damai, yang bernama Medhangkamulan. Rajanya bernama Prabu Dewatacengkar, seorang raja yang luhur budinya serta bijaksana. Pada suatu hari, juru masak kerajaan mengalami kecelakaan, jarinya terbabat pisau hingga terlepas. Ki Juru Masak tidak menyadari bahwa potongan jarinya tercebur ke dalam hidangan yang akan disuguhkan kepada Sang Prabu. Ketika tanpa sengaja memakan potongan jari tersebut, Sang Prabu serasa menyantap daging yang sangat enak, sehingga ia mengutus Sang Patih untuk menanyakan kepada Ki Juru Masak. Setelah mengetahui bahwa yang disantap tadi adalah daging manusia, sang Prabu lalu memerintahkan Sang Patih agar setiap hari menghaturkan seorang dari rakyatnya untuk santapannya. Sejak saat itu Prabu Dewatacengkar mempunyai kegemaran yang menyeramkan, yaitu menyantap daging manusia. Wataknya berbalik seratus delapanpuluh derajat, berubah menjadi bengis dan senang menganiaya. Negara Medhangkamulan beubah menjadi wilayah yang angker dan sepi karena rakyatnya satu persatu dimangsa oleh rajanya, sisanya lari menyelamatkan diri. Sang Patih pusing memikirkan keadaan, karena sudah tidak ada lagi rakyat yang bisa dihaturkan kepada rajanya.
Pada saat itulah Ajisaka bersama punggawanya Dora tiba di Medhangkamulan, heranlah Sang Satria melihat keadaan yang sunyi dan menyeramkan itu, maka ia lalu mencari tahu penyebabnya. Setelah mendapat keterangan mengenai apa yang sedang terjadi di Medhangkamulan, Ajisaka lalu menghadap Rekyana Patih, menyatakan kesanggupannya untuk menjadi santapan Prabu Dewatacengkar. Pada awalnya Sang Patih tidak mengizinkan karena merasa sayang bila Ajisaka yang harus disantap Sang Prabu, namun Ajisaka sudah bulat tekadnya, sehingga akhirnya iapun dibawa menghadap Sang Prabu. Sang Prabu tak habis pikir, mengapa Ajisaka mau menyerahkan jiwa raganya untuk menjadi santapannya. Ajisaka mengatakan bahwa ia rela dijadikan santapan sang Prabu asalkan ia dihadiahi tanah seluas ikat kepala yang dikenakannya. Di samping itu, harus Sang Prabu sendiri yang mengukur wilayah yang akan dihadiahkan tersebut. Sang Prabu menyanggupi permintaannya. Ajisaka kemudian mempersilakan Sang Prabu menarik ujung ikat kepalanya. Sungguh ajaib, ikat kepala itu seakan tak ada habisnya. Sang Prabu Dewatacengkar terpaksa semakin mundur dan semakin mundur, sehingga akhirnya tiba ditepi laut selatan. Ikat kepala tersebut kemudian dikibaskan oleh Ajisaka sehingga Sang Prabu terlempar jatuh ke laut. Seketika wujudnya berubah menjadi buaya putih. Ajisaka kemudian menjadi raja di Medhangkamulan.
Setelah dinobatkan menjadi raja Medhangkamulan, Ajisaka mengutus Dora pergi kembali ke Pulau Majethi menggambil pusaka yang dijaga oleh Sembada. Setibanya di Pulo Majethi, Dora menemui Sembada dan menjelaskan bahwa ia diperintahkan untuk mengambil pusaka Ajisaka. Sembada tidak mau memberikan pusaka tersebut karena ia berpegang pada perintah Ajisaka ketika meninggalkan Majethi. Sembada yang juga melaksanakan perintah Sang Prabu memaksa meminta agar pusaka tersebut diberikan kepadanya. Akhirnya kedua punggawa itu bertempur. Karena keduanya sama-sama sakti, peperangan berlangsung seru, saling menyerang dan diserang, sampai keduanya sama-sama tewas.
Kabar mengenai tewasnya Dora dan Sembada terdengar oleh Sang Prabu Ajisaka. Ia sangat menyesal mengingat kesetiaan kedua punggawa kesayangannya itu. Kesedihannya mendorongnya untuk menciptakan aksara untuk mengabadikan kedua orang yang dikasihinya itu, yang bunyinya adalah sebagai berikut:
Ha Na Ca Ra Ka
“ada utusan”
Da TA Sa Wa La
“saling berselisih pendapat”
Pa Dha Ja Ya Nya
“sama-sama sakti”
Ma Ga Ba Tha Nga
“sama-sama mejadi mayat”
Aksara Jawa Hanacaraka
Aksara Jawa Hanacaraka
Tanda baca & pelengkap pada aksara Hanacaraka
Tanda baca & pelengkap pada aksara Hanacaraka

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

Teori Analisis Sastra Perbandingan Vladmir Propp

Propp --lengkapnya Vladimir Jakovlevic Propp, lahir 17 April 1895 di St. Petersburg, Jerman-- adalah seorang peneliti sastra yang pada masa 1920-an banyak berkenalan dengan tokoh-tokoh Formalis Rusia. Meskipun banyak berkenalan dengan kaum formalis, Propp bukanlah seorang formalis (bdk. Eagleton, 1988:115; Jefferson, 1988:54). Dikatakan demikian karena ketika Formalisme Rusia sedang mangalami krisis (menjelang tahun 1930), ia justru memunculkan semacam poetika baru dalam hal pengkajian dan penelitian sastra. Hal itu dapat dibuktikan melalui buku Morphology of the Folktale (1975).
Dapat dikatakan bahwa buku itu merupakan hasil dekonstruksi Propp terhadap teori-teori yang berkembang sebelumnya. Propp (1975:3--18) berpendapat bahwa para peneliti sebelumnya banyak melakukan kesalahan dan sering membuat simpulan yang tumpang tindih. Selain itu, sedikit banyak teori Propp juga mendekonstruksi teori formalis. Kalau Formalisme menekankan perhatiannya pada penyimpangan (deviation) melalui unsur naratif fabula dan suzjet dalam karya-karya individual untuk mencapai nilai kesastraan (literariness) sastra, Propp lebih menitikberatkan perhatiannya pada motif naratif yang terpenting, yaitu tindakan atau perbuatan (action), yang selanjutnya disebut fungsi (function).
Propp menyadari bahwa suatu cerita pada dasarnya memiliki konstruksi. Konstruksi itu terdiri atas motif-motif yang terbagi dalam tiga unsur, yaitu pelaku, perbuatan, dan penderita (lihat juga: Junus, 1983:63). Ia melihat bahwa tiga unsur itu dapat dikelompokkan menjadi dua bagian, yaitu unsur yang tetap dan unsur yang berubah. Unsur yang tetap adalah perbuatan, sedangkan unsur yang berubah adalah pelaku dan penderita. Bagi Propp, yang terpenting adalah unsur yang tetap. Sebagai contoh, yang terpenting di dalam konstruksi "raksasa menculik seorang gadis" adalah perbuatan atau tindakannya, yaitu "menculik", karena tindakan itu dapat membentuk satu fungsi tertentu dalam cerita. Seandainya tindakan itu diganti dengan tindakan lain, fungsinya akan berubah. Tidak demikian jika yang diganti adalah unsur pelaku atau penderita. Penggantian unsur pelaku dan penderita tidak mempengaruhi fungsi perbuatan dalam suatu konstruksi tertentu. Dilihat dari contoh tersebut, jelas bahwa teori Propp diilhami oleh strukturalisme dalam ilmu bahasa (linguistik) sebagaimana dikembangkan oleh Saussure (bdk. Selden, 1991:59).
Berdasarkan penelitiannya terhadap seratus dongeng Rusia, yang disebutnya fairytale, Propp (1975:21--24) akhirnya memperoleh simpulan (1) anasir yang mantap dan tidak berubah dalam sebuah dongeng bukanlah motif atau pelaku, melainkan fungsi, lepas dari siapa pelaku yang menduduki fungsi itu, (2) jumlah fungsi dalam dongeng terbatas, (3) urutan fungsi dalam dongeng selalu sama, dan (4) dari segi struktur semua dongeng hanya mewakili satu tipe (lihat juga: Teeuw, 1984:291; Scholes, 1977:63). Sehubungan dengan simpulan (2), Propp menyatakan bahwa paling banyak sebuah dongeng terdiri atas 31 fungsi. Namun, ia juga menyatakan bahwa setiap dongeng tidak selalu mengandung semua fungsi itu karena banyak dongeng yang ternyata hanya mengandung beberapa fungsi. Fungsi-fungsi itulah, berapa pun jumlahnya, yang membentuk kerangka pokok cerita.
Tiga puluh satu fungsi yang dimaksudkan oleh Propp adalah seperti di bawah ini. Untuk mempermudah pembuatan skema, Propp memberi tanda atau lambang khusus pada setiap fungsi (barangkali, kalau kita mengganti lambang itu sesuai dengan keinginan kita, tentu juga tidak ada salahnya). Adapun fungsi-fungsi dan lambangnya sebagai berikut.

FUNGSI LAMBANG

1. Absentation 'ketiadaan' b
2. Interdiction 'larangan' ¡
3. Violation 'pelanggaran' d
4. Reconnaissance 'pengintaian' e
5. Delivery 'penyampaian (informasi)' V
6. Fraud 'penipuan (tipu daya)' h
7. Complicity 'keterlibatan' q
8. Villainy 'kejahatan' A
8a. Lack 'kekurangan (kebutuhan)' a
9. Mediation, the connective incident
'perantaraan, peristiwa penghubung' B
10. Begining counteraction 'penetralan
(tindakan) dimulai' C
11. Departure 'keberangkatan (kepergian)' ­
12. The first function of the donor
'fungsi pertama donor (pemberi)' D
13. The hero's reaction 'reaksi pahlawan' E
14. Provition or receipt of a magical agent
'penerimaan unsur magis (alat sakti)' F
15. Spatial translocation 'perpindahan (tempat)' G
16. Struggle 'berjuang, bertarung' H
17. Marking 'penandaan' J
18. Victory 'kemenangan' I
19. The initial misfortune or lack is liquidated
'kekurangan (kebutuhan) terpenuhi' K
20. Return 'kepulangan (kembali)' ¯
21. Pursuit, chase 'pengejaran, penyelidikan' Pr
22. Rescue 'penyelamatan' Rs
23. Unrecognised arrival 'datang tak terkenali' O
24. Unfounded claims 'tuntutan yang tak mendasar' L
25. The difficult task 'tugas sulit (berat)' M
26. Solution 'penyelesaian (tugas)' N
27. Recognition '(pahlawan) dikenali' Q
28. Exposure 'penyingkapan (tabir)' Ex
29. Transfiguration 'penjelmaan' T
30. Punishment 'hukuman (bagi penjahat)' U
31. Wedding 'perkawinan (dan naik tahta)' W

Catatan:
Fungsi-fungsi dan lambang-lambang yang dicantumkan ini hanya terbatas pada yang pokok saja; lebih lengkapnya lihat buku Propp (1975:26--65).

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

Unsur cerkak


Cerkak yaiku gancaran sing ngandharake sarining kedadean utawa lelakon saka wiwitan nganti pungkasan kanthi cekak wae. Crita cekak iku crita gancaran kang ngandhut prastawa kang ora dawa lan ora akeh alur critane. Ing basa Indonesia, disebut cerita pendek (cerpen).Utawi sawijining karangan kang nyritakake bab-bab kang ana gegayutane karo lelakone manungsa kanthi ringkes, anggone nyritake saka wiwitan, tuwuh dredah, nganti carane ngrampungake masalahe.

Ciri-cirine cerkak:
  a.      Critane sakeplasan (dirungokake sapisan langsung tamat)
  b.      Isine padhet (ringkes)
  c.      Alur mung siji
  d.      Basane mentes
  e.      Isine crita ngemot pitutur, kritik, piweling lan pasemon
Titikane cerkak:
1. Ceritane cekak
2. Prekara kang diceritakake mung siji
3. Cacahe paraga mung sithik
4. Paraga kang dicritakake ora nganti owah nasibe
5. Menawa ditulis antarane mung 3 – 10 kaca


Unsur intrinsik cerkak:
  1.   Underan (tema crita)
Underan yaiku pokok masalahe crita utawa lelandhesane/ dasar crita.
  
  2.   Amanat (ancas)
Amanat yaiku pepeling kang kinandhut ing crita iku utawa pesen pangripta marang pamaca. Pepeling/ pesen iku arupa ajaran moral utawa pandhidhikan.

  3.   Paraga lan watak paraga (lakon)
Paraga utawa kang diceritakake. Paraga iku ana kang sipate becik lan ana uga kang sipate ala. Dene watake paraga (lakon) iku bisa kanggo mbedakake lakon siji lan sijine. Dene cara kanggo nggambarake watake lakon bisa kanthi lumantar ing ngisor iki, yaiku:
  1. Katrangan langsung sing diandharake pangripta jroning crita
  2. Lumantar caturan/ pirembugan (dialog) ing antarane para paraga
  3. Kalakuan, tumindhak, lan kedadean-kedadean sing dialami paraga

  4.   Padunungan, wektu, lan swasana crita (latar, setting)
Latar yaiku unsur kang ana gegayutane karo panggonan, wektu, lingkungan sosial, lan swasana kang ndhasari kedadean ing crita iku.

  5.   Alur crita (plot)
Rantamane crita sing sinambungan mbentuk crita. Alur kebentuk kanthi urutan kadadeyan saengga mbentuk alur maju, alur sorot balik (flash back) lan campuran antarane alur maju lan alur sorot balik.
  1. Alur maju yaiku urutane crita saka kedadean kang wis kapungkur maju ing kedadean saiki
  2. Alur sorot balik yaiku urutane crita saka kedadean saiki mundur ing kedadean kang wis kapungkur


Rangkaiane kedadean sing mbentuk alur dibagi tahap-tahap alur sing diwiwiti saka:
  1. Paparane crita (pemaparan)
  2. Critane wiwit ana masalah (perumitan)
  3. Ana masalah antara paraga (konflik)
  4. Masalah luwih gawat (klimaks)
  5. Pungkasane crita lan carane nyelesaiake masalah ing paripurnane crita

     -          Happy ending : ing paripurnane crita nyenengake
     -          Sad ending : paripurnane crita ora nyenengake / nyedihake.

  6.    Pamawas (sudut pandang)
Sudut pandang yaiku carane pangripta netepake dirine ing crita. Yen pangripta melu ing sajroning kedadeyan sing dicritakake, tegese pangripta kalebu pamawas (sudut pandang) wong kapisan : pangripta cerkak bisa uga dadi paraga utama bisa uga paraga tambahan (sampingan). Menawa pangripta amung nyritakake wong liya lan dheweke ora dilibatake ing sajroning crita, tegese dheweke nggunakake pamawas (sudut pandang) wong katelu.

  7.   Busananing basa (gaya bahasa)
Busananing basa yaiku basa sing digunakake pangripta sajroning nyusun crita.
Unsur Ektrinsik
Unsur ekstrinsik yaiku unsur kang mbangun cerkak saka sanjabane cerkak, kang mangaribawani ing antarane:
1. Agama
2. Ekonomi
3. Sosial
4. Pendhidhikan, lan
5. Budaya


  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS