RSS

Purwakanthi

Purwa tegese wiwitan, kanthi tegese gandheng. Purwakanthi yaiku runtute swara ing ukara, wanda utawa tembung kang kapisan nggandheng wanda utawa tembung ing saburine.
Tuladha :
Kudu jujur yen kowe kepingin makmur.
Ana dina ana upa, ana awan ana pangan
Kala kula kelas kalih, kalung kula kolang-kaling keli ing kalen kilen kula
Pak Kreta, nunggang kreta mudhun kreteg Kretasana.

Ing ukara kasebut ana swara kang runtut saengga kepenak dirungokake yaiku swara “ur”. Ana ing ukara kapindho ana swara kang runtut yaiku swara “a” lan swara “ an”.
Ing ukara nomer telu lan papat sing runtut aksarane (tulisane) utawa sastrane. (ka lan la )
Purwakanthi ana werna telu yaiku :
1. Purwakanthi guru swara: yaiku purwakanthi kang runtut swarane.
2. Purwakanthi guru sastra : yaiku purwakanthi kang runtut sastrane utawa tulisane.
3. Purwakanthi lumaksita utawa ana sing ngarani purwakanthi guru basa : yaiku purwakanthi sing tembunge ing ukara sadurunge dibaleni maneh ing ukara candhake. Tembung guru ing kene tegese paugeran utawa pathokan. Purwakanthi guru swara ateges purwakanthi kang nganggo pathokan swara.


PURWAKANTHI GURU SWARA
1. Ana catur mungkur, ana bapang nyimpang.
2. Gliyak-gliyak tumindak, alon-alon waton kelakon. Aja banter-banter mundhak keblinger.
3. Watake putri kudu gemi, nastiti, lan ngati-ati.
4. Yen gelem obah bakal mamah.
5. Anak polah bapa kepradhah (paribasan)
6. Apik kemripik nancang kirik (paribasan).
7. Ati bengkong oleh oncong (paribasan)
8. Bacin-bacin iwak, ala – ala sanak (paribasan).
9. Bandhol ngrompol (paribasan).
10. Buntel kadut ora nginang ora udut (paribasan).
11. Calak cangkol, kendhali bol, cemethi tai (paribasan).
12. Ciri wanci lelai ginawa mati (paribasan).
13. Gajah ngidak rapah (paribasan).
14. Gemblung jinurung, edan kuwarisan (Paribasan).
15. Keplok ora tombok.
16. Kumenthus ora pecus (paribasan).
17. Mengkak – mengkok ora wurung ngumbah popok. (paribasan).
18. Opor bebek mentas awake dhewek.
19. Londho – londho walang sangit nggendhong kebo (paribasan).
20. Sadawa – dawane lurung isih dawa gurung (paribasan).
21. Tuna satak bathi sanak (paribasan).
22. Tunggak jarak mrajak, tunggak jati mati.
23. Wastra bedhah kayu pokah (paribasan).
24. Anut grubyug ora ngerti ing rembug (paribasan).
25. Wong busuk ketekuk, wong pinter keblinger.(paribasan).
26. gumarenggeng anggereng anggeng gumrunggung (Wedhatama)



PURWAKANTHI GURU SASTRA
1. Para mudha kudu nduweni watak tata titi tatag tutug lan tanggon.
2. Dhasare wong jejodhoan yaiku bobot, bibit, bebed.
3. Sing sapa salah bakale seleh.
4. Durung acundhuk acandhak (paribasan).
5. Garang nanging garing (paribasan).
6. Sanajan ora keris yen keras (paribasan).
7. Sluman slumun slamet.
8. Yen tan mikani rasa, yekti sepi asepa lir sepah samun (Wedhatama).
9. Saya elok alangka longkanganipun, si wasis waskitha ngalah, ngalingi marang si pingging (Wedhatama).
10. Kadi ta guwa kang sirung, sinerang ing maruta, (Wedhatama).


PURWAKANTHI LUMAKSITA
1. Lela lela linali saya kadriya, driyasmara marang risang kadi Ratih, Ratih ratu ratuning wong Cakrakembang, kembang wijayakusuma asih mring kula.
2. Bung – bung pait bung pait kuwihe maha, maha-maha lintrik cah cilik digondhol kirik, kirik-kirik belang nyang pawon kesiram wedang, wedang – wedang bubuk kemriyuk gulane remuk.
3. Carang wreksa, wreksa wilis tanpa patra. Nora gampang wong urip neng alam donya. (wangsalan).
4. Witing klapa, klapa mudha saupama. Salugune mung mardi reh raharja. (wangsalan).
5. Bayem arda, ardane ngrasuk busana. Mari anteng besuse saya ketara (wangsalan).
6. Begja-begjane kang lali, isih begja kang eling lawan waspada (Kalatidha).


Katrangan :
Laksita = laku, kalakuan.
Lumaksita = lumaku.
Bapang = blabag njepapang dipaku ing cagak (dianggo tetenger nuduhake dalan, katrangan jenenge desa lsp.
Kepradhah = diukum
Oncong = urubing obor.
Bandhol = gegedhuge wong ala, maling lsp.
Kadut = karung
Rapah = pasangan, jebakan.
Wastra = jarit
Garang = gagah, sugih
Pingging = bodho
Sirung = peteng singup
Driya = tuking pangrasa, ati
Wreksa = kayu
Wilis = ijo
Patra = lenga
Arda = pangangsa-angsa, hawa nepsu, murka

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

Parikan

Parikan iku unèn-unèn kang dumadi saka rong ukara lan nduweni purwakanthi ab-ab. Ukara sepisanan ukara kanggo narik kawigatèn, kang kapindho minangka isi. Parikan iki kaya pantun nanging mung rong larik. Parikan migunaake purwakanthi swara.

Kang diarani parikan
Yaiku unèn-unèn mawa paugeran telung warna yaiku :
  • kadadèn saka rong ukara kang dhapukaké nganggo purwakanthi guru swara
  • saben saukara kadadean saka rong gatra
  • ukara kapisan mung minangka purwaka; déné isi utawa wosé dumunung ing ukara kapindho.
Tuladha: Tawon madu, ngisep sekar. (ukara kapisan, 2 gatra). Calon Guru, kudu sabar (ukara kapindho, 2 gatra). Gunane purwaka (ukuran kapisan) mung dianggo narik kawigatené wong kang nedya sikandhani utawa dipituturi. Perluné, supaya ing sadurungé ukara kang isi utawa “wosé” dikandhakaké, wong sing nedya dikandhani wis ketarik atiné, satemah banjur nggatekaké, bisa ngerti temenan marang maksudé ukuran kang isi “ngese” (ukara kapindho).

Manu ( cacahing) wandane, parikan iku kena diperangi dadi telu, yaiku:
Parikan kang kadadéan saka (4 wanda + 4 Wanda) X 2
Tuladha
Iwak bandheng, durung wayu (4 wanda + 4 Wanda)
Priya nggantheng, sugih ngelmu (4 wanda + 4 Wanda
Tuku manggis, karo tapé ( 4 wanda + 4 wanda )
Aku nangis, mikkir kowé ( 4 wanda + 4 wanda )
Wèdang bubuk gula jawa ( 4 wanda + 4 wanda )
Yèn kepethuk ati lega ( 4 wanda + 4 wanda )


Parikan kang kadadean saka (4 wanda + 8 Wanda) X 2
Tuladha
Kembang adas, sumebar tengahing alas (4 wanda + 8 Wanda).
Tuwas tiwas, nglabuhi wong ora waras. (4 wanda + 8 wanda).
Parikan kang kadadean saka (8 wanda + 8 Wanda) X 2
Tuladha
Enting-enting gula jawa, sabungkus isine sanga
Ingatane para siswa, wajib seneng nggubah basa.
Parikan sing kadadean saka (8 wanda + 8 wanda) X 2
Parikan sing kadadéan saka (8 wanda + 8 wanda) X 2, sawéneh ana sing ngarani parikan patang pada. Iku keliru, sebab tembung “pada” iku tumrap reriptan kanggone mung ana ing tembang. Déné yén tembung “pada” iku sing dikarepaké kudu mung ora ukara, siji-sijining ukura kadadéan saka 2 gatra: dadi kabéh ana 4 gatra Wondené carané nulis 4 gatra iku, kena baé didadékake 4 larik.
Tuladha kasebut kena katulis mangkene
Enting-enting gula jawa
Sabungkus isine sanga
Ingatase para siswa
Wajib seneng nggubah basa
Wetan kali kulon kali Arep nyabrang gak onok uwote Wetan gati kulon yo gati Yen ditimbang pada abote
Ali-ali temunpang kasur Aku lali pira regane Aja lali pahlawan sing jujur Ngelingana jasa2ne
Esuk nyuling sore nyuling Sulingane arek Suroboyo Esuk eling sore eling Sing di eling ora rumongsa
Parikan sing dianggo nggérongi lelagoning gendhing
Ing parikan iki dhapukaning ukara mesthi bae ora bisa tansah nglungguhi paungeran, sebab cacahing wandane kawengku ing laguning gendhing.
Tuladha
  • Lelagon Parikan (Slendro Patet 9)
Cengkir Wungu, wungune ketiban daru (Dhu Ibu)
Calon guru, kudu sabar momot mengku (Pm)
Katrangan Perangan sing dikurung, yaiku (Dhu Ibu), iku wuwuhan, kanggo senggakan.
  • Suwe Ora Jamu. Pelog Pathet 6
Suwe ora jamu, jamu godhong kencur
Suwe ra ketemu, temu pisan maju mundur.
Carane ngarang parikan
Sing dikarang luwih dhisik ukara kapindho, yaiku sing isi “ngese” utawa “Wose”. Ukarane kadedean saka 4 wanda + 4 Wanda, utawa 4 wanda + 8 wanda + 8 wanda.Sawise rampung pangarange ukara kapidho, banjur ngarang ukara kapisan, yaiku ukara kang mung dianggo purwaka. Kehing wandane pada karo ukara kapindho, lan dhapukane kudu mujudake purwakanthi guru swara karo ukara sing kapindho.
Klebu rerengganing basa
Parikan klebu rerengganing basa, sebab basa sing mawa parikan iku agawe senenge wong sing maca utawa sing ngrungokake. Guneman mawa parikan bosa njalari rame nengsemake.Gendhing digerongi nganggo sakepan kang mawa parikan, bisa marakake saya gayeng.
Tuladha parikan warna telu
Parikan (4 wanda + 4 wanda) X 2
Wajik Kletik, gula jawa
Luwih becik, sing prasaja
Nang jeruk, jambu nanas
Rada watuk, ngelu panas
Wedang bubuk, tanpa gula
Aja ngamuk, enggal tuwa
tuku  belut karo iwak lele
ojo gelut karo bolo dhewe
Tawon madu ngisep sekar
Dadi guru kudu sabar

Kiwa tengen gawa jamu
Aku kangen pingin temu
Parikan (4 wanda + 8 wanda) X 2
Kembang aren, sumber tepining kalen
Aja dahwen, yen kowe pepengen kajen
Kembang kencur, ganda sedhep sandhing sumur
Kudu jujur, yen kowe kepengin luhur
Kembang menur, den sebar den awur-awur
Bareng makmur, banjur lali mring sadulur

Manuk kutut, manggunge ngganter
Yen ra nurut, bisa keblinger
Parikan (8 wanda + 8 wanda) X 2
Gawe cao nangka sabrang, kurang setrup luwih banyu
Aja awatak gumampang, ingatase calon guru
Sega punar lawuh empal, segane pengenten anyar
Dadi murid aja nakal, kudu ulah ati sabar
Jangan kacang jangan kara, kaduk uyah kurang gula
Piwelingku mring muda, aja wedi ing rekasa.
Purwakanthi parikan bisa digawe mawa petungan kang adhedhasar petungan wanda (suku kata).
Parikan 4 wanda - 4 wanda
wajik klethik, gula jawa
luwih becik wong prasaja
jemek-jemek gula jowo
aja ngenyek padha kanca
manuk emprit menclok pager
dadi murid kudu pinter
Parikan 4 wanda - 8 wanda
tawon madu, ngisep sari kembang jambu
aja nesu yen dituduaaké luputmu
kembang menur, den sebar den awur-awur
bareng makmur, banjur lali mring sedulur
manuk emprit, nggawa kawat ing wit waru
dadi murid, kudu hurmat marang guru
ana baya, mangan roti karo kanca
pengin mulya, aja wedi ing rekasa
Parikan 8 wanda - 8 wanda
kayu urip ora ngepang, ijo-ijo godhong jati
uwong urip ora gampang, mula padha ngati-ati

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS

Kamus Basa Jawa Ngoko, Krama, Krama Inggil lan Basa Indonesia

NGOKO        KRAMA        KRAMA INGGIL/ALUS    BHS. IND.
 A
aku                  kula                 adalem/kawula                     saya
akon                aken                dhawuh/utus                         menyuruh
anak                anak                putra                                     anak/putra
anut                tumut               dherek                                 ikut
apa                  menapa           menapa                                 apa
aran                nama               asma                                     nama
asor                 awon               andhap                                 jelek
ati                    manah            penggalih                             hati/pikr
awak               badan              sarira                                   badan
aweh               suka                paring/nyaosi/ngaturi          memberi
ayo                  mangga          suwawi*                              mari/silakan
B
bali                  wangsul          kondur                                 pulang/kembali
batur               rencang           abdi                                      pramuwisma
bojo                 semah             garwa                                   suami/istri
brengos           rawis               gumbala*                              kumis
butuh              betah               kersa                                     butuh
             
D
dheweke         piyambakipun      panjenenganipun                  dia/beliau
dhengkul        dhengkul             jengku                                    lulut
duwe               gadhah               kagungan                               punya

E
embuh            boten mangertos     duka                                  tidak tahu
endhas            sirah                     mustaka                              kepala
enggo              angge                   agem                                  pakai
enom              enem                    mudha/timur                        muda
epek                pendhet               pundhut                               pinta
G
gawa               bekta                   asta                                     bawa
gawan             bekta                   ampilan*                             bawaan
gawe               damel                  ngasta/yasa                          buat
nyambut gawe  nyambut damel    ngasta                              bekerja
gelem              purun                    kersa                                 mau
geni                 latu                       brama*                              api
gugah              gigah                    wungu                               bangun
gugu                gega                     ngetokaken                        menuruti
gunem            ginem                     ngendika                          berkata
I
iket                  udheng                       dhestar                        ikat kepala
imbuh             imbet                          tanduk                         tambah
irung               irung                           grana                          hidung
J
jaga                 jagi                              reksa                           jaga
jaluk                suwun                         pundhut                      pinta
jamu               jampi                           usada                         obat
jaran               kapal                           kuda/turangga              kuda
jare                  caiyosipun                 ngendikanipun             katanya
jarit                 sinjang                        nyamping                   kain
jeneng             nama                          asma                           nama
jupuk              pendhet                      pundhut                     ambil
jungkat           serat                            pethat                         sisir
K
kalah               kawon                         kasoran*                     kalah
kandha           cariyos                          ngendika                    berkata
karep               kajeng                         karsa                          kemauan
kathok             sruwal                         lancingan*                 celana
kena                pikantuk                     kepareng                     boleh
keris                dhuwung                    wangkingan                keris               
klambi              rasukan                      ageman                     pakain                       
ko/kok             sampeyan                   panjenengan                engkau                       
kon                  ken                            utus                           suruh
kongkon         kengken                      utus/dhawuh               disuruh          
kowe               sampeyan                   panjenengan              engkau
krungu            mireng                        midhanget                 mendengar    
kubur              petak                           sare                             kubur
kuru                kera                             susut                           kurus
L
lair                  lair                              miyos                          lair
laku                 lampah                       tindak                         jalan
nglakoni          nglampahi                  nindakaken                melakukan
lanang             jaler                             kakung                        laki-laki
lara                  sakit                            gerah                           sakit
lawang            konten                         kori                             pintu
lunga               kesah                           tindak                         pergi
M
maca               maca                           maos                           baca
mangan          nedha                          dhahar                        makan
manggon        manggen                    lenggah                       tempat tinggal
mari                mantun                       dhangan                     sembuh
mata               mripat                         paningal                     mata
mati                pejah/tilar                  seda                             meninggal
mayit              jisim                          layon                           mayat
melu                tumut                          ndherek                      ikut
menyang        dhateng                      tindak                         pergi/ke
meteng         wawrat/ngandheg      mbobot/nggarbini             hamil
minggat          kesah                           lolos/kentar               minggat
N
nesu                srengen                       duka                            marah
ngising            bebucal                       bobotan                      hajat besar
ngreti              ngertos                        priksa/pirsa                 tahu
O
oleh                 angsal                    kepareng/pikantuk               boleh
omah              griya                       dalem                                  rumah
omah-omah   emah-emah                 krama                                nikah
omong            ginem/sanjang          ngendika                             berkata
P
pangan           tedha                        dhaharan                               makanan
pek                  pendhet/suwun         pundhut                                 pinta
pelanangan    pejaleran                     kalam*                                  penis
piker               manah                      penggalih                               piker
R
rambut            rambut                        rikma                                   rambut
rewang            rencang                       abdi                                      pembantu
rungu              pireng                         midhanget                             dengar
S
sadulur           sedherek                        sentana*                                 saudara
sikil                 suku                              sampeyan                                 kaki
silih                 sambut/ngampil             pundhut ngampil                  meminjam
slamet             wilujeng                        sugeng                                   selamat
suguh              segah                             sugata                                     jamuan
susah               sisah                             sungkawa/sekel                     sedih
T
tak/dak          kula                                adalem/kawula                     saya
takon              taken                              nyuwun priksa/
                                                            mundhut priksa
                                                            dangu                                     bertanya
tambah           jampi                             usada                                      jamu
tangi               tangi                             wungu                                     bangun
teka                 dhateng/dumugi           rawuh                                     hadir
tilik                 tuwi                              tinjo                                        tandang
tonton             tingal                            priksa                                      lihat
tuku                tumbas                         mundhut                                 beli
tunggang        tumpak                         nitih                                        naik
turu                 tilem                           sare                                         tidur
tutur                sanjang/criyos           parik priksa/caos priksa          berkata
tuwa                sepuh                          yuswa                                     tua
U
ulih                 antuk                          kondur                                    pulang
undang           timbale                       aturi                                        undang
untu                waos                          waja                                        gigi
urip                 gesang                       sugeng                                   hidup
utang              sambut/ampil           nyuwun/mundhut ngampil           hutang
W
wadon            setri                             putrid/wanita                        perempuan
waras              saras                            dhangan                                sembuh
warisan           tiliran                          pusaka*                                 warisan
wedang           benteran                     unjukan                                  miniman
weruh             sumerep                      priksa                                    melihat
weweh            suka                           maringi/nyaosi/ngaturi           memberi
wetu                wedal                          wiyos                                    keluar
wicara             wicanten                     ngendika                                berkata
wong               tiyang                         priyantun                               orang

  • Digg
  • Del.icio.us
  • StumbleUpon
  • Reddit
  • RSS